gemiddelde leestijd ca. 8 min.
Fake news en domheid
Oorzaak, historie en …. remedie zorgvuldig onderzocht met een knipoog
Noot van de auteur:
De omvang van dit onderwerp vraagt om een tweeluik. In dit eerste deel neem ik je mee door de eeuwen heen om te ontdekken dat fake news en domheid van alle tijden zijn en met elkaar verweven raakten. Morgen presenteer ik de remedie: een vaccin tegen domheid en misleiding. Want wie zegt dat onzin niet te bestrijden is?
Intro
Fake news en domheid lijken hand in hand te gaan. Of beter gezegd: ze vormen een explosieve cocktail die zich sneller verspreidt dan een griepvirus in een overvolle trein.
Misschien heb je het zelf al eens ervaren: een bericht zo absurd dat het eigenlijk niet waar kán zijn – en toch wordt het klakkeloos gedeeld. Of misschien ken je iemand die fanatiek orakelt over een complot dat zelfs de meest vernuftige scenarioschrijver zou verbazen.
De historische voorbeelden in dit artikel zijn deels gebaseerd op gedocumenteerde gebeurtenissen en deels bedoeld als gedachte-experiment om aan te zetten tot reflectie. Ik neem je mee langs vier opmerkelijke momenten in de geschiedenis van fake news:
- Het Gilgamesj-epos: fake news van Bijbelse proporties
- Julius Caesar: de man die zijn eigen geschiedenis schreef
- Middeleeuwen – Hekserij: fake news met dodelijke consequenties
- Moderne tijd – Sociale media: de nieuwe heksenmeesters
Ik belicht de oorsprong van dit fenomeen en hoe fake news en domheid elkaar versterken – en soms zelfs afhankelijk van elkaar zijn. Ook laat ik zien hoe ze zich verspreiden. En het allerbelangrijkste: ik introduceer een remedie die iedereen kan ontwikkelen en toepassen. Want wie zegt dat domheid ongeneeslijk is? Misschien is er toch een kuur die beschermt tegen deze pandemie van onzin. Of beter gezegd: ze vormen een explosieve cocktail die zich sneller verspreidt dan een griepvirus in een overvolle trein.
Nieuw verschijnsel?
Fake news is geen nieuw verschijnsel. Het maakt al sinds mensenheugenis deel uit van de samenleving. Waarschijnlijk zelfs al toen we als oermensen onder een boom bivakkeerden of in grotten schuilden.
Voordat fake news een moderne hype werd, gingen de voorlopers al rond onder verschillende namen: roddel, achterklap, kwaadspreken, smoezen en eerroof. De toenmalige influencers – denk o.a. aan waswijven bij de waterput (sorry, dames!) – verdraaiden de werkelijkheid. Ook pamfletten, de kansel en andere vormen van ‘fluisterpost’ hielpen gretig mee. Soms met kwaadwillende bedoelingen, soms als onschuldige overdrijving of puur volksvermaak.
Laten we een rondje door de historie maken en enkele opvallende gebeurtenissen belichten waarin fake news een prominente rol zou hebben kunnen gespeeld. Want hoewel de vorm en techniek door de eeuwen heen veranderden, bleef de kern altijd hetzelfde: het beïnvloeden van perceptie en het manipuleren van de waarheid.
"De kracht van het denken zit niet in het vinden van antwoorden, maar in het durven stellen van vragen."
Het Gilgamesj-epos: fake news van Bijbelse proporties
Laten we beginnen met een verhaal – of beter gezegd, een gebeurtenis die iedereen kent: de grote zondvloed. Fake news van Bijbelse proporties, of niet?
De zondvloed is een van de oudste verhalen ter wereld, terug te vinden in het Gilgamesj-epos – het oudste literaire fictiewerk ooit. Dit epos, ontstaan in het oude Mesopotamië, beschrijft hoe de goden de mensheid willen straffen met een allesvernietigende vloed. Alleen Utnapisjtim, de Mesopotamische Noah, overleeft met zijn familie en dieren in een grote boot.
Maar waarom zou dit als fake news kunnen worden beschouwd? Het Gilgamesj-epos is een meesterwerk van mythologische storytelling, vol propaganda en mythische overdrijving. Koning Gilgamesj wordt gepresenteerd als een halfgod met bovenmenselijke kracht. De boodschap is duidelijk: zijn onoverwinnelijkheid blijft intact. Het verhaal van de zondvloed legitimeert zijn macht door te suggereren dat de goden hem steunden.
Fake news-element: De heldhaftige verhalen verspreidden het idee van een goddelijk recht op macht. Hierdoor kreeg Gilgamesj een legendarische status – zelfs zonder historische feiten. Dit soort verhalen gaven Uruk een onaantastbare status als stad van macht en mystiek.
Waarom verspreidde dit zich?
- Het voedde de mythe van macht en legitimiteit en gaf de stad Uruk bijna onaantastbare status.
- Mensen zochten naar betekenis en verklaring voor rampen en vonden die in goddelijke verhalen.
- Mondelinge overlevering maakte het verhaal steeds grootser en heroïscher, waardoor de legende zichzelf versterkte.
“De goden bestraften de mensheid met een allesvernietigende vloed, maar Gilgamesj, halfgod en koning, herstelde de orde door zijn moed en wijsheid.”
De zondvloed in het Gilgamesj-epos laat zien hoe verhalen niet alleen mythische kracht hebben, maar ook politieke functies vervullen. Het legitimeerde de macht van de koning en versterkte het collectieve geloof in zijn goddelijke opdracht.
Van conflict naar verbinding
Dit boek biedt niet alleen inzicht in de kracht van GC binnen het gezin, maar nodigt de lezer ook uit om zelf aan de slag te gaan met de technieken. Voor wie op zoek is naar handvatten om conflicten om te buigen naar verbinding, is Van conflict naar verbinding een bron van inspiratie en hoop.
Auteur: Ike Lassater
Julius Caesar - De man die zijn eigen geschiedenis schreef!
Na de Mesopotamische mythen en goddelijke legitimering van macht komen we in een compleet andere wereld: het Romeinse Rijk. Een wereld waarin macht werd bevochten op slagvelden én in de hoofden van de bevolking. En wie anders dan Julius Caesar zou daar de scepter zwaaien?
Romeinse Rijk – Julius Caesar en de Gallische Oorlogen
Als er één Romein was die zijn eigen PR tot kunst verhief, dan was het Julius Caesar wel. In zijn Commentarii de Bello Gallico beschrijft hij vol verve hoe hij als visionair strateeg en rechtvaardig leider de woeste Galliërs onderwierp aan de Romeinse heerschappij. Een meesterwerk van zelfverheerlijking en politiek opportunisme, waarin de Galliërs als onbeschaafde barbaren werden afgeschilderd en Caesar zelf natuurlijk de held is.
Maar… misschien zat de vork wel anders in de steel. 🤔
Caesar’s historische verslagen waren vooral bedoeld om zijn politieke carrière te ondersteunen. Ze presenteerden hem als de onbetwiste held die beschaving bracht in barbaars gebied. Toch blijft er een vraag hangen: was het werkelijk zo zwart-wit? Of bestond er daadwerkelijk dat onoverwinnelijke kleine dorp met die dappere Galliërs, vol levensvreugde en slimme handelswijze?
Fake news-element:
Caesar gebruikte zijn verslagen als propagandamiddel om zijn macht en ambities te legitimeren. Zijn versie van de geschiedenis vond breed gehoor onder de Romeinse elite en werd zo als waarheid aanvaard. De verhalen van René Goscinny en Albert Uderzo houden echter een speelse spiegel voor: misschien ligt de waarheid dichter bij de dappere Galliërs dan bij de heldhaftige Romein.
Waarom verspreidde Caesar’s verhalen zich?
- Caesar had politieke redenen om zichzelf als held te presenteren, zeker gezien zijn latere ambities in Rome.
- De populariteit van zijn verslagen onder de Romeinse elite zorgde ervoor dat zijn versie van de geschiedenis lang standhield.
- De stripreeks daarentegen laat zien hoe menselijke neiging tot machtverheerlijking soms op een luchtige manier ontkracht kan worden.
Middeleeuwen - Hekserij: fake news met dodelijke consequenties
Als er één periode is waarin fake news dodelijke gevolgen had, dan zijn het wel de middeleeuwen. Wat begon als bijgeloof en achterdocht, groeide uit tot een van de bloedigste angstcampagnes die Europa ooit gekend heeft: de heksenvervolgingen.
Het narratief: de gevaarlijke heks
Stel je een samenleving voor waarin onzekerheid en angst de boventoon voeren. Kerk en wereldlijke autoriteiten zochten naar manieren om hun macht te behouden en maatschappelijke onrust te kanaliseren. De oplossing? Een zondebok die zowel het kwaad als de maatschappelijke onvrede belichaamde: de heks.
Het beeld van de heks werd bewust gecreëerd als demonisch en verderfelijk – een dienaar van de duivel die chaos bracht en de goddelijke orde verstoorde. Vrouwen (en soms mannen) die afweken van de norm, werden plots gezien als het kwaad zelf.
Fake news-element: Het idee dat heksen een pact met de duivel hadden gesloten, was pure verzinsel. Het zaaide angst en versterkte controle. Verhalen over nachtelijke sabbats, vliegende bezemstelen en verrotte oogsten veroorzaakten massahysterie en nestelden zich diep in het collectieve bewustzijn.
Het motief: machtsbehoud en controle
Waarom deze waanzin? Simpel: machtsbehoud. De dreiging van hekserij bood de kerk een manier om maatschappelijke onrust te kanaliseren naar een duidelijke zondebok. Zo werd de aandacht afgeleid van interne corruptie en decadentie binnen de kerkelijke hiërarchie. In plaats van op te staan tegen de kerkelijke macht, richtte de woede van het volk zich op een fictieve vijand.
Hekserij als fake news-strategie gaf kerk en wereldlijke autoriteiten de kans om:
- Eigen corruptie en falen te verdoezelen.
- De bevolking in angst te houden en afhankelijk te maken van de geestelijkheid.
- Sceptische stemmen te elimineren door ze te demoniseren.
Angst als virus
Angst werkt aanstekelijk. Preken, pamfletten en verslagen van processen verspreidden angst als een besmettelijk virus. Een van de meest invloedrijke werken in deze massahysterie was de Malleus Maleficarum (Heksenhamer) – een handleiding om heksen te herkennen en uit te roeien. Zelfs de absurdste beschuldigingen, zoals vliegen op een bezemsteel of de oogst vervloeken, werden als waarheid aanvaard.
Niemand durfde te twijfelen aan de heksenwaan, uit angst zelf verdacht te worden. Conformiteit werd een overlevingsstrategie: wie niet meedeed, werd zelf een potentieel doelwit.
Waarom verspreidde dit zich?
- Angst als katalysator: Twijfel groeide uit tot collectieve paranoia.
- Sociale veiligheid door conformiteit: Meedoen aan de heksenjacht betekende loyaliteit aan God en gemeenschap.
- Geen ruimte voor tegenstemmen: Wie hekserij betwijfelde, werd zelf verdacht.
Fake news als dodelijk wapen
Heksenvervolgingen waren een politiek machtsinstrument om:
- Angst te cultiveren en te kanaliseren.
- Interne conflicten te verdoezelen.
- Afwijkende meningen de kop in te drukken.
Fake news werd een dodelijk wapen, gevoed door massapsychose en religieus fanatisme. De gevolgen waren tragisch: duizenden onschuldige slachtoffers werden zonder proces geëxecuteerd.
Relevantie voor nu
Hoewel de heksenvervolgingen tot het verleden behoren, blijven de mechanismen van angstzaaierij en demonisering springlevend. Ook nu worden groepen en individuen als bron van kwaad neergezet om de massa te mobiliseren. De techniek is onveranderd – alleen de inhoud en context zijn gemoderniseerd.
Misschien is het tijd om kritisch te kijken naar hoe angst en manipulatie nog steeds invloed hebben – en wie daar werkelijk van profiteert.
Vind je dit artikel inspirerend? Als het je aan het denken heeft gezet, zou het me enorm helpen als je het deelt in je netwerk. Inspirerende tegengeluiden verdienen een groter podium! 😊
Overgang naar het heden
Fake news heeft door de eeuwen heen steeds een rol gespeeld in machtsstructuren, angst en controle. Wat begon als mythische propaganda in Mesopotamië, evolueerde via politieke zelfverheerlijking door Caesar en massahysterie tijdens de heksenvervolgingen naar de moderne digitale heksenmeesters van nu.
Hoewel de vorm veranderde, bleef de essentie hetzelfde: fake news gedijt daar waar angst en onzekerheid heersen of waar macht versterkt moet worden.
Moderne heksenmeesters
Vandaag de dag lijkt fake news explosiever dan ooit. Sociale media hebben de rol overgenomen van papyrusrollen, pamfletten en predikstoelen. Ze bieden een vruchtbare bodem waarin onwaarheden zich razendsnel verspreiden.
Een treffend voorbeeld is hoe voormalig president Donald Trump sociale media gebruikte als persoonlijk platform. Met termen als “Fake News Media” en beschuldigingen van verkiezingsfraude mobiliseerde hij een massabeweging die blindelings zijn woorden geloofde. Net zoals tijdens de heksenjachten, waar de kerk elke twijfel smoorde, geldt nu ook: wie niet meedoet of kritiek levert, wordt zelf de vijand.
Het virale karakter van Social media
Het sociale medialandschap is ontworpen om snelle emoties te belonen. Berichten die woede, angst of verontwaardiging oproepen, gaan viraal – zonder dat iemand zich afvraagt of ze wel kloppen. Waar vroeger preken en pamfletten de massa mobiliseerden, zijn dat nu tweets, video’s en memes. De kracht van de moderne heksenmeester zit in het algoritme: het versterkt wat prikkelt en polariseert.
De vraag blijft hoe oordeelkracht te ontwikkelen tegen deze explosieve verspreiding van onwaarheden. Hoe de reflex om direct te geloven te vervangen door een onderzoekende houding, waarin feiten worden getoetst en aannames kritisch worden bekeken?
In deel 2 deel ik mijn ideeën over een mogelijke remedie. Laat je inspireren en verrassen over de eenvoud! Commentaar en reacties zijn welkom!😊
Wil je meer weten? Ontmoet Sophia
Ben je benieuwd hoe je jouw communicatie kunt verfijnen in jouw dagelijkse interacties? Sophia, jouw empathische AI-assistent, staat klaar om je te ondersteunen.
📌 Probeer eens:
- “Sophia, hoe kan ik verbindend communiceren tijdens een lastig gesprek?”
- “Kun je me tips geven om conflicten op een positieve manier op te lossen?”
Sophia luistert met aandacht, deelt inzichten en helpt je om helderheid te scheppen in uitdagende situaties. Laat je inspireren en ontdek samen met haar hoe de kracht van woorden jouw relaties kan versterken.
